Nhai kẹo cao su có hại cho sức khỏe?

Ảnh: Eric Helgas 

Nhai kẹo cao su là thói quen nhỏ của rất nhiều người: để tỉnh táo, bớt căng thẳng, thơm miệng hoặc vượt qua một ngày làm việc dài. Theo các chuyên gia, nhai kẹo cao su có thể đem lại một số lợi ích cho răng miệng, tiêu hóa và sự tập trung. Tuy nhiên, nếu nhai quá nhiều, quá nhanh hoặc chọn loại không phù hợp, thói quen tưởng như vô hại này cũng có thể gây đau hàm, đầy hơi, tiêu chảy và làm tăng phơi nhiễm vi nhựa.

Thói quen phổ biến hơn ta tưởng

Năm 2019, nghiên cứu với hơn 3.000 thanh thiếu niên và người trưởng thành tại Mỹ cho thấy 62% người được hỏi nhai kẹo cao su trong 6 tháng trước đó. Trung bình, họ nhai khoảng một miếng mỗi ngày.

Kẹo cao su hấp dẫn vì đơn giản, rẻ và tiện. Miếng kẹo bạc hà có thể giúp người làm văn phòng tỉnh táo, người hay khô miệng cảm thấy dễ chịu, hoặc người căng thẳng có thứ gì đó để “giải tỏa” bằng chuyển động nhai.

Tuy nhiên, giống nhiều thói quen nhỏ khác, lợi hay hại phụ thuộc vào cách dùng: loại kẹo, thời điểm nhai, thời lượng nhai và cơ địa của từng người.

Lợi ích đầu tiên: tốt hơn cho răng miệng

Lợi ích rõ nhất của kẹo cao su nằm ở miệng. Khi nhai, tuyến nước bọt hoạt động mạnh hơn. Nước bọt giúp trung hòa axit trong khoang miệng, nhờ đó bảo vệ men răng khỏi bị ăn mòn.

Theo bác sĩ nha khoa Peter Arsenault thuộc Trường Nha khoa Đại học Tufts, chuyển động của kẹo cao su trong miệng cũng có thể giúp lấy bớt mẩu thức ăn và mảng bám quanh răng, nướu. Lượng nước bọt tăng thêm còn giúp hơi thở dễ chịu, vì hôi miệng thường nặng khi miệng bị khô.

Tuy nhiên, không phải loại kẹo nào cũng như nhau. Kẹo cao su không đường thường tốt cho răng so với loại có đường, vì đường là “thức ăn” cho vi khuẩn gây sâu răng.

Đặc biệt, kẹo cao su chứa xylitol – chất tạo ngọt thay thế đường – có thể có thêm lợi ích. Năm 2022, phân tích tổng hợp từ 30 nghiên cứu cho thấy nhai kẹo cao su hoặc dùng kẹo chứa xylitol 3-5 lần mỗi ngày sau bữa ăn có thể giảm nguy cơ sâu răng khoảng 17%.

Có thể giảm ợ nóng ở một số người

Kẹo cao su có thể hỗ trợ một số người bị trào ngược axit. Khi nhai, nước bọt tiết ra nhiều hơn. Khi nuốt xuống, lượng nước bọt có thể giúp trung hòa axit trong thực quản, từ đó giảm triệu chứng ợ nóng.

Theo bác sĩ tiêu hóa Aditi Stanton tại Cincinnati, bằng chứng về tác dụng này chưa nhiều, nhưng có nghiên cứu gợi ý lợi ích. Năm 2005, nghiên cứu nhỏ với 31 người dễ bị trào ngược axit, việc nhai kẹo cao su không đường trong 30’ sau khi ăn thực phẩm gây ợ nóng giúp giảm mức axit trong thực quản.

Nói cách khác, với một số người, nhai kẹo cao su sau bữa ăn có thể là mẹo đơn giản để làm dịu triệu chứng. Tuy nhiên, không phải thuốc điều trị trào ngược và không phù hợp với tất cả mọi người.

Nhai để tập trung và bớt căng thẳng

Lý do khác khiến nhiều người thích nhai kẹo cao su là cảm giác tập trung hơn. Bằng chứng khoa học vẫn còn hạn chế; song, nghiên cứu nhỏ cho thấy nhai kẹo cao su có thể giúp cải thiện khả năng chú ý và học tập trong ngắn hạn.

Năm 2018, nghiên cứu với 40 người trưởng thành, nhóm nhai kẹo cao su khi nghe bài giảng sinh lý học làm bài kiểm tra tốt hơn nhóm không nhai.

Vài bằng chứng khác cho thấy nhai kẹo cao su có thể cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng tạm thời. Với nhà trị liệu Jenna Watson, Orlando đây là hành vi xoa dịu tương tự như rung chân, vén tóc khi lo lắng. Các nhà nghiên cứu chưa biết chính xác cơ chế, nhưng có giả thuyết rằng nhai kẹo cao su làm tăng lưu lượng máu đến một số vùng não và kích hoạt hoạt động thần kinh liên quan đến sự tỉnh táo.

Mặt trái: hàm có thể chịu quá tải

Lợi ích răng miệng không có nghĩa bạn nên nhai cả ngày. Với người có vấn đề ở khớp thái dương hàm – khớp nối xương hàm với hộp sọ – kẹo cao su có thể làm triệu chứng nặng hơn.

Những người hay nghiến răng, siết hàm, từng chấn thương hàm hoặc có rối loạn khớp thái dương hàm có thể bị mỏi cơ hàm, đau đầu, đau mặt, tiếng lục cục hoặc cảm giác kẹt hàm khi nhai quá nhiều.

Bác sĩ Arsenault khuyên nên cân bằng lợi ích răng miệng với nguy cơ đau hàm bằng cách chỉ nhai trong thời gian ngắn sau bữa ăn, khoảng 15 – 20 phút. Nếu có chấn thương hoặc rối loạn khớp thái dương hàm, tốt nhất nên tránh nhai kẹo cao su hoàn toàn.

Khi kẹo cao su làm bụng khó chịu

Kẹo cao su có thể giúp giảm ợ nóng ở một số người, nhưng lại làm triệu chứng nặng hơn ở người khác. Theo bác sĩ Stanton, trong vài trường hợp, nhai kẹo cao su có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới – cơ ở cuối thực quản có nhiệm vụ ngăn axit dạ dày trào ngược lên. Khi cơ này giãn, axit dễ đi vào thực quản hơn và gây ợ nóng.

Ngoài ra, khi nhai mạnh hoặc nhanh, bạn có thể nuốt nhiều không khí mà không nhận ra. Điều này dễ gây đầy hơi, chướng bụng, ợ hơi hoặc xì hơi.

Vấn đề khác nằm ở chất tạo ngọt. Các chất thay thế đường phổ biến trong kẹo cao su như xylitol và sorbitol có thể có tác dụng giống thuốc nhuận tràng nếu dùng nhiều. Người nhạy cảm có thể bị tiêu chảy, đau bụng, chuột rút hoặc đầy hơi.

Vì vậy, “không đường” tốt hơn cho răng, nhưng không có nghĩa càng nhai nhiều càng tốt cho tiêu hóa.

Nỗi lo mới: vi nhựa trong kẹo cao su

Nhiều loại kẹo cao su hiện đại được làm từ các vật liệu nhựa như polyethylene và polyvinyl acetate. Đây là những chất giúp kẹo có độ đàn hồi, dai và không tan trong miệng.

Nghiên cứu gần đây được trình bày tại hội nghị cho thấy các loại nhựa này có thể được giải phóng vào miệng khi nhai, dù hiện chưa rõ tác động sức khỏe cụ thể là gì. Katrina Korfmacher, nhà nghiên cứu sức khỏe môi trường tại Trung tâm Y khoa Đại học Rochester, cho biết cần thêm nghiên cứu để hiểu mức độ rủi ro.

Nghiên cứu mới gợi ý, phần lớn vi nhựa được giải phóng trong vài phút đầu. Vì vậy, nếu bạn có thói quen nhai một miếng cho đến khi hết vị rồi lập tức đổi miếng mới, lượng phơi nhiễm có thể cao hơn so với việc giữ cùng một miếng lâu hơn.

Dĩ nhiên, kẹo cao su không nên bị vứt xuống đường vì không chỉ bẩn, khó dọn mà còn góp phần vào rác thải nhựa.

Nên nhai thế nào?

Kẹo cao su không phải kẻ thù của sức khỏe. Với người bình thường, nhai kẹo cao su không đường trong thời gian ngắn sau bữa ăn có thể giúp tăng nước bọt, làm sạch miệng, giảm nguy cơ sâu răng và cải thiện hơi thở. Nếu có xylitol, lợi ích răng miệng có thể rõ hơn.

Tuy nhiên, nhai liên tục cả ngày là chuyện khác. Lúc này, nguy cơ đau hàm, đầy hơi, tiêu chảy do chất tạo ngọt và phơi nhiễm vi nhựa có thể tăng lên. Người có rối loạn khớp thái dương hàm, trào ngược dễ nặng hơn hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm nên thận trọng.

Cách hợp lý nhất là coi kẹo cao su như công cụ nhỏ, không phải thói quen vô hạn: chọn loại không đường, nhai khoảng 15 – 20 phút sau ăn, không đổi miếng liên tục và bỏ vào thùng rác sau khi dùng.

Một miếng kẹo cao su có thể giúp miệng thơm hơn và ngày làm việc dễ chịu hơn. Song, như nhiều thứ khác trong đời sống sức khỏe, lợi ích nằm ở chừng mực.

shared via nytimes, 

Estadio Monterrey, “gã khổng lồ thép” của World Cup 2026

Nếu yêu thích những sân bóng có cảnh quan ngoạn mục, Estadio Monterrey gần như là điểm đến không thể bỏ qua tại World Cup 2026. Sân vận động này nhìn ra Cerro de la Silla, ngọn núi thuộc dãy Sierra Madre Oriental và là biểu tượng của vùng đông bắc Mexico. Với khung cảnh ấy, Monterrey sẽ là một trong những địa điểm ấn tượng nhất giải đấu.

Sân nằm cách biên giới Mỹ khoảng 227 km về phía nam và sẽ tổ chức bốn trận tại World Cup 2026, gồm ba trận vòng bảng và một trận vòng 32 đội. Dù được gọi là Estadio Monterrey trong thời gian World Cup, sân thực tế nằm tại Guadalupe, thành phố láng giềng của Monterrey.

Thông thường, sân có tên Estadio BBVA, theo nhà tài trợ là ngân hàng Tây Ban Nha BBVA. Thỏa thuận tài trợ này vừa được gia hạn thêm 5 năm, đến năm 2030. Sân cũng được gọi bằng biệt danh “Gigante de Acero”, tức “Gã khổng lồ thép”, nhờ lớp vỏ ngoài hiện đại làm từ nhôm và thép cán. Các nhà thiết kế cho biết hình dáng đặc biệt của sân lấy cảm hứng từ thiết bị sản xuất bia, như cách gợi nhớ di sản công nghiệp của Monterrey.

Sân nhà của Rayados

Năm 2015, Estadio BBVA mở cửa, là một trong những sân mới nhất tại World Cup 2026. Công trình tiêu tốn khoảng 200 triệu USD và được tài trợ bởi FEMSA, tập đoàn đồ uống đa quốc gia Mexico đã sở hữu câu lạc bộ Monterrey từ năm 1999.

Đây là sân nhà của Monterrey, đội bóng Liga MX thường được gọi là Rayados, nghĩa là “những sọc xanh trắng”, theo màu áo truyền thống của đội. Sân do Populous, công ty Mỹ đứng sau nhiều công trình thể thao nổi tiếng như Wembley, Yankee Stadium và Tottenham Hotspur Stadium, thiết kế cùng các kiến trúc sư địa phương VFO.

Sức chứa của sân là 53.500 chỗ. Trong World Cup, do quy định của FIFA về chỗ dành cho truyền hình và khách VIP, sức chứa dự kiến giảm khoảng 800 ghế. Dù vậy, đây vẫn là một trong những sân có bầu không khí đáng chờ đợi nhất tại giải đấu.

Những khoảnh khắc lớn

Các trận đáng nhớ nhất tại Estadio BBVA thường gắn với Clasico Regiomontano, cuộc đối đầu nảy lửa giữa Rayados và Tigres, hai đội bóng lớn của thành phố Monterrey. Tháng 12/2017, Tigres giành chức vô địch Apertura ngay trên sân của đối thủ sau chiến thắng 2-1 trong trận lượt về, thắng chung cuộc 3-2. Trận đấu có 51.384 khán giả, Rayados bỏ lỡ quả phạt đền muộn có thể đưa cặp đấu vào hiệp phụ.

Hai năm sau, Rayados phục thù khi đánh bại Tigres 2-1 chung cuộc ở trận chung kết CONCACAF Champions League. Cũng trong năm đó, Monterrey giành chức vô địch Apertura trước Club America, với trận lượt đi trên sân nhà được định đoạt bằng cú xe đạp chổng ngược của Rogelio Funes Mori. Năm 2021, Rayados tiếp tục nâng cao CONCACAF Champions League tại chính Estadio BBVA sau khi thắng Club America.

Sân cũng chứng kiến kỷ lục đáng chú ý của bóng đá nữ. Năm 2018, 51.211 khán giả đến xem Rayadas, đội nữ của Monterrey, thua Tigres trên chấm luân lưu ở chung kết Clausura. Thời điểm ấy, đây là kỷ lục thế giới về lượng khán giả cho trận bóng đá nữ cấp câu lạc bộ.

Ngoài bóng đá, Estadio BBVA còn là điểm diễn của nhiều ngôi sao lớn như Shakira, Justin Bieber, Paul McCartney và Bad Bunny.

Mặt sân và “mang cá” làm mát

Trong ba năm qua, Monterrey sử dụng mặt sân hybrid, cỏ tự nhiên được gia cố bằng sợi tổng hợp. Để chuẩn bị cho World Cup, câu lạc bộ đã nâng cấp mạnh hơn. Hệ thống hút chân không và thông gió được lắp dưới mặt sân, giúp thoát nước mưa trong 15 phút và bơm oxy đến rễ cỏ. Điều này đặc biệt hữu ích tại Monterrey, nơi nhiệt độ mùa hè có thể lên tới 40°C.

Quá trình cải tạo khiến câu lạc bộ phải đào toàn bộ mặt sân, lắp công nghệ ngầm rồi trải lại cỏ trong 10 tuần. Loại cỏ Bermuda mới được FIFA phát triển cùng Đại học Michigan State và Đại học Tennessee, có khả năng chịu biên độ nhiệt lớn từ mùa đông đến mùa hè.

Với khán giả, cái nóng cũng là yếu tố đáng chú ý. Tháng 6, các trận tại Monterrey diễn ra khi nhiệt độ có thể lên tới 34°C, trung bình khoảng 28°C. Sân có mái che công-xôn cao 55 m, tạo bóng râm nhưng vẫn không chặn luồng gió. Phần vỏ ngoài có các khe mở được ví như “mang cá”, giúp đón gió tự nhiên, đưa không khí mát vào khán đài và đẩy khí nóng thoát lên phía trên.

Trải nghiệm World Cup tại Monterrey

Để phục vụ World Cup, Monterrey đã bổ sung khu VIP cho khoảng 70 quan chức và khách mời FIFA, đồng thời điều chỉnh khán đài để bố trí đội ngũ phát thanh, truyền hình. Các quy định thương hiệu của FIFA cũng buộc câu lạc bộ phải che hoặc tháo khoảng 2.000 yếu tố thương mại và logo trong sân.

“Nạn nhân” vui của quy định này có thể là Monty, linh vật chó bulldog của Rayados. Monty mặc áo Puma của câu lạc bộ, trong khi Adidas là nhà tài trợ trang phục chính thức của World Cup. Vì vậy, Rayados đang tìm cách sử dụng linh vật này trong các hoạt động quảng bá khác quanh thành phố.

Người hâm mộ có thể đến sân bằng tuyến metro Linea 1 từ trung tâm Monterrey đến ga Exposicion, mất khoảng 25–30 phút, rồi đi bộ thêm 20 phút. Ngoài ra, taxi công nghệ mất khoảng 35 phút, với Uber là đối tác của ủy ban thành phố chủ nhà.

Điều đáng chờ đợi nhất vẫn là khung cảnh. Christopher Lee, người đứng đầu thiết kế toàn cầu của Populous và phụ trách dự án, cho biết mối quan hệ giữa sân và Cerro de la Silla là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong thiết kế. Khán đài và mái sân được định hướng để ngọn núi trở thành một phần của trải nghiệm trận đấu, cả với người xem trực tiếp lẫn khán giả truyền hình.

Estadio Monterrey vì vậy không chỉ là sân bóng mới và hiện đại. Đây là nơi kết hợp bóng đá, công nghiệp, địa hình và bản sắc địa phương, biến mỗi trận đấu World Cup tại đây thành khung hình rất riêng của Mexico.

shared via nytimes,

Văn hóa đại chúng có thật sự đi xuống?

Nhiều người cho rằng thời Marvel, Netflix, nhạc pop và game bom tấn là dấu hiệu nghệ thuật suy tàn. Song nếu nhìn văn hóa như lĩnh vực có tích lũy kỹ thuật, học hỏi và đổi mới, bức tranh có thể ngược lại: chúng ta đang sống trong thời kỳ có nhiều lựa chọn, nhiều công cụ sáng tạo và nhiều sản phẩm văn hóa chất lượng hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây.

Nỗi than quen thuộc về thời đã mất

Gần như mọi thế hệ, luôn có người nói nghệ thuật đang tệ đi. Phim bây giờ không bằng phim xưa. Nhạc mới không thể so với The Beatles. Văn học đại chúng chỉ còn Harry Potter, truyện trinh thám và sách bán chạy. Điện ảnh bị Marvel hóa. Truyền hình, mạng xã hội và trò chơi điện tử làm công chúng mất khả năng thưởng thức thứ “cao cấp”.

Lập luận nghe quen đến mức gần như mặc định. Tuy nhiên, chính vì quen thuộc nên khiến ta nghi ngờ. Suốt nhiều thập niên, trong thể thao, học thuật, âm nhạc, điện ảnh hay giáo dục, lời than “ngày xưa tốt hơn” lặp lại. Các cầu thủ cũ nói bóng chày thời họ hay hơn. Các học giả nói đại học đánh mất sứ mệnh. Những người từng trẻ tại thời kỳ nào đó thường tin âm nhạc, phim ảnh và sách vở của thời mình mới là chuẩn mực.

Nếu cái cũ hay hơn, vì sao ta không chỉ dùng cái cũ?

Cách đơn giản để kiểm tra tiến bộ là hỏi: Liệu có thể sao chép thành tựu quá khứ với chi phí thấp hơn trước? Với nghệ thuật, câu trả lời phần lớn là có.

Ngày nay, một người có thể xem tranh kinh điển trên Google Images, nghe nhạc cổ điển trên YouTube, tải sách cũ từ thư viện số, xem phim kinh điển qua các nền tảng trực tuyến hoặc mua bản in tranh nổi tiếng với giá rất thấp. Phần lớn di sản văn hóa nhân loại đã trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, con người không chỉ xem lại cái cũ. Họ vẫn xem phim, nghe nhạc, đọc tiểu thuyết, chơi game mới và theo dõi series mới. Trong kinh tế học, đây là sở thích bộc lộ: lựa chọn thực tế của con người nói lên điều gì đó về giá trị họ nhận được.

Nếu các kiệt tác quá khứ có sẵn, gần như miễn phí, mà công chúng vẫn dành thời gian cho sản phẩm mới, không nên vội kết luận họ bị lừa. Có thể đơn giản rằng sản phẩm mới phù hợp, hấp dẫn hoặc đáp ứng tốt hơn nhu cầu.

Chuyên gia có lợi trong hoài niệm

Lý do khiến văn hóa cũ thường được đề cao vì chuyên gia đầu tư nhiều công sức để học lịch sử của lĩnh vực này. Nếu cái mới thực sự tốt hơn hoặc ít nhất đáng chú ý hơn, tri thức chuyên sâu về kinh điển quá khứ có thể mất bớt quyền lực.

Vì vậy, ta thường nghe những tuyên bố, Citizen Kane là phim hay nhất mọi thời, The Beatles là đỉnh cao không thể vượt qua, hay giáo dục đúng nghĩa phải dựa vào “Great Books”. Những tác phẩm có thể rất quan trọng về lịch sử. Tuy nhiên, tầm quan trọng lịch sử không đồng nghĩa với trải nghiệm thưởng thức tốt nhất cho công chúng hôm nay.

Orson Welles đáng được ca ngợi vì sáng tạo kỹ thuật điện ảnh mới. Tuy nhiên, các kỹ thuật không biến mất. Đạo diễn hiện đại có thể dùng chúng, cùng hàng chục năm phát triển về dựng phim, âm thanh, hiệu ứng, nhịp kể và ngôn ngữ hình ảnh. Ông là người tiên phong, nhưng không có nghĩa phiên bản đầu tiên luôn là phiên bản hay nhất.

Văn xuôi cũng có công nghệ

Văn học thường được xem là lĩnh vực khó nói về tiến bộ nhất, vì chữ viết tồn tại hàng nghìn năm. Tuy nhiên, ngay cả văn xuôi cũng có “công nghệ”: cách đặt câu, dẫn chuyện, cấu trúc thông tin, giữ nhịp và làm người đọc tiếp tục đọc.

So sánh văn xuôi của Adam Smith trong The Wealth of Nations với Malcolm Gladwell trong Blink cho thấy điều này. Smith quan trọng hơn nhiều về lịch sử tư tưởng kinh tế. Song, văn Gladwell dễ đọc, trơn tru, đi thẳng vào trí óc người đọc hơn. Đây không chỉ là chuyện phong cách cá nhân mà là kết quả của nhiều thế hệ học cách viết rõ cho công chúng rộng.

Cấu trúc truyện cũng tiến bộ. Truyện trinh thám từng phải phát minh ra manh mối, đánh lạc hướng, kết thúc có thể đoán nhưng không quá dễ đoán. Truyền hình cũng vậy. Từ các phim truyền hình tuyến tính đơn giản đến những series nhiều tuyến truyện như The Sopranos, cấu trúc kể chuyện đã phức tạp và tinh vi hơn.

Marvel có thể là dấu hiệu của tiến bộ, không phải suy tàn

Sự phổ biến của Marvel thường bị xem là bằng chứng văn hóa đại chúng xuống cấp. Song cũng có thể nhìn ngược lại. Marvel là sản phẩm của ngành công nghiệp tích lũy kỹ thuật kể chuyện, hiệu ứng hình ảnh, xây dựng vũ trụ nhân vật, tiếp thị toàn cầu và quản lý kỳ vọng khán giả ở quy mô mà Hollywood cũ không thể làm được.

Điều này không có nghĩa mọi phim Marvel đều hay, hay phim siêu anh hùng là đỉnh cao nghệ thuật. Tuy nhiên, sự tồn tại này cho thấy năng lực sản xuất văn hóa đại chúng đạt mức cực kỳ phức tạp: một câu chuyện có thể kéo dài qua hàng chục phim, nhiều nhân vật, nhiều đạo diễn, nhiều thị trường và vẫn giữ được lượng khán giả khổng lồ.

Nếu nhà hát thời Shakespeare có thể nhìn thấy quy mô phối hợp sáng tạo, kỹ thuật và phân phối của Hollywood hiện đại, có lẽ họ sẽ không xem đó là suy tàn; họ sẽ thấy cỗ máy văn hóa chưa từng có.

Tiến bộ không đồng nghĩa mọi thứ đều hay

Văn hóa tiến bộ không có nghĩa mọi sản phẩm mới đều tốt. Thời nào cũng có tác phẩm dở, công thức rẻ tiền, chạy theo thị hiếu và sản phẩm được quảng bá quá mức. Tuy nhiên, quá khứ cũng vậy. Chỉ khác là những thứ tệ của quá khứ đã bị thời gian lọc bỏ, còn thứ tệ của hiện tại vẫn nằm trước mắt. Việc so sánh kiệt tác sống sót qua nhiều thế kỷ là phép so sánh bất công.

Điều hợp lý hơn là nhìn vào khả năng của xã hội: nhiều người sáng tạo, nhiều công cụ, nhiều nền tảng phân phối, nhiều thể loại, khán giả rộng hơn và kho di sản quá khứ luôn sẵn để học hỏi.

Đứng trên vai người khổng lồ

Tiến bộ văn hóa không đòi hỏi đại chúng coi thường Shakespeare, The Beatles hay Citizen Kane. Song lại đòi hỏi đại chúng không biến họ thành trần nhà. Di sản quá khứ nên là nền móng để bước tiếp, không phải bàn thờ khiến mọi đổi mới bị xem là thấp kém.

Khoa học từng tiến bộ khi con người ngừng tin rằng mọi chân lý nằm trong sách cổ. Văn hóa cũng cần tinh thần tương tự: tôn trọng quá khứ, nhưng không bị quá khứ làm tê liệt.

Có thể sau này, một số tác phẩm hôm nay sẽ bị quên lãng. Song cũng chắc chắn rằng thời đại này đang tạo ra những hình thức kể chuyện, âm nhạc, hình ảnh và trải nghiệm mà quá khứ không thể tạo ra. Nếu tiến bộ là khả năng làm nhiều hơn với công cụ tốt hơn, cho nhiều người hơn, thì văn hóa đại chúng hôm nay không phải dấu hiệu suy tàn mà có thể chính là hình dạng của văn hóa ở đỉnh cao hiện tại.

shared via wip,

Royal Pop và phép thử “xa xỉ đại chúng” của Audemars Piguet

Khi những hình ảnh về sự hợp tác giữa Swatch và Audemars Piguet được công bố, nhiều người trên mạng đã thất vọng vì đây là chiếc đồng đeo dây. Ảnh: Swatch

Trong thế giới đồng hồ, cú bắt tay giữa Audemars Piguet và Swatch đủ sức khiến người hâm mộ náo loạn. Một bên là thương hiệu Thụy Sĩ gắn với những mẫu Royal Oak có giá bán lẻ ở mức hàng chục nghìn USD, nhiều phiên bản trên thị trường thứ cấp lên tới sáu chữ số. Bên còn lại là Swatch, hãng đồng hồ đại chúng nổi tiếng với thiết kế màu sắc, vui nhộn và giá mềm hơn rất nhiều. Chính sự chênh lệch ấy khiến thị trường kỳ vọng vào sản phẩm “cao – thấp” đủ sức tạo cơn sốt, giống cách MoonSwatch từng làm với Omega bốn năm trước.

Trước khi thiết kế chính thức được công bố, nhiều người tin, hoặc ít nhất hy vọng, hai thương hiệu sẽ tung ra phiên bản Royal Oak bằng nhựa. Kỳ vọng này không khó hiểu. Royal Oak là mẫu đồng hồ biểu tượng của Audemars Piguet, xuất hiện trong văn hóa đại chúng, được các nghệ sĩ và ngôi sao thể thao yêu thích. Bad Bunny từng đeo Royal Oak khi biểu diễn tại Super Bowl. Future cũng từng rap về mẫu đồng hồ này. Với nhiều người, Royal Oak không chỉ là đồng hồ, đây là biểu tượng khoe vị thế.

Ngay từ chiều thứ Hai, nhiều người đã xếp hàng trước các cửa hàng Swatch, dù sản phẩm phải đến thứ Bảy mới mở bán. Không khí ấy cho thấy sức mạnh của công thức quen thuộc trong tiêu dùng xa xỉ hiện đại, đưa biểu tượng đắt đỏ vào định dạng dễ tiếp cận hơn, tạo cảm giác ai cũng có cơ hội chạm vào thứ vốn chỉ dành cho số ít.

Từ kỳ vọng Royal Oak nhựa đến chiếc đồng hồ đeo dây

Swatch ban đầu không công bố thiết kế, khoảng trống thông tin lập tức được lấp bằng trí tuệ nhân tạo. Trên Instagram, hàng loạt video giả lập xuất hiện, với những chiếc Royal Oak cao su màu đỏ anh đào, vàng chanh, xanh rực hoặc hồng kẹo. Một số hình ảnh thuyết phục đến mức khiến không ít người tin đó là sản phẩm thật.

Nhưng khi Royal Pop được tiết lộ, phản ứng chuyển từ phấn khích sang hụt hẫng. Sản phẩm không phải Royal Oak nhựa đeo tay, đó là chiếc đồng hồ được treo trên dây đeo cổ, gần giống dây đeo thẻ nhân viên. Swatch gọi đây là đồng hồ bỏ túi, dù nhiều người cho rằng nó giống món phụ kiện đeo cổ hơn.

Royal Pop có tám phiên bản, giá 400 hoặc 420 USD tùy cấu hình mặt số. Màu sắc rất nổi bật, từ vàng chanh, xanh lá kiểu hoạt hình đến hồng kẹo cao su. Thay vì vẻ thể thao – kiến trúc đặc trưng của Royal Oak, Royal Pop đi theo hướng vui nhộn, hơi ngớ ngẩn và cố tình “kitsch”.

Câu hỏi xuất hiện gần như ngay lập tức. Dây đeo tay đâu? Trên mạng xã hội, nhiều bình luận ví sản phẩm như món đồ chơi trong suất ăn trẻ em. Một số người nhắc đến Flavor Flav, rapper nổi tiếng với hình ảnh đeo đồng hồ lớn trước ngực. Trên Instagram của Swatch, có người tuyên bố sẽ rời khỏi hàng chờ vì thất vọng.

Thất vọng chưa chắc là thất bại

Nhưng trong thị trường tiêu dùng hiện nay, bị chê không đồng nghĩa với thất bại thương mại. Những sản phẩm gây tranh cãi như vậy đã xuất hiện nhiều lần trong ngành sneaker. Ban đầu bị chế giễu, bị tuyên bố là “không ai mua”, rồi vẫn bán sạch và xuất hiện trên thị trường thứ cấp với giá gấp nhiều lần.

Royal Pop có thể đi theo kịch bản tương tự. Chính sự kỳ lạ tạo ra sức lan truyền. Người ta bàn tán vì không giống thứ họ chờ đợi. Những người chê bai cũng đang góp phần khuếch đại sự chú ý. Trong kỷ nguyên TikTok và Instagram, sản phẩm đủ lạ, đủ dễ nhận ra và đủ gây tranh luận đôi khi có giá trị truyền thông lớn hơn thiết kế an toàn.

Với Audemars Piguet và Swatch, Royal Pop vì thế không nên chỉ được nhìn như chiếc đồng hồ. Phiên bản này giống món phụ kiện thời trang hơn, gần với móc khóa túi xách hoặc đồ trang trí xa xỉ. Royal Pop tương tự như móc ngựa da 820 USD của Hermès hay mặt dây hình thuyền buồm 650 USD của Prada. Đây là những món không nhất thiết được mua vì công năng, mà vì khả năng phát tín hiệu thương hiệu, cá tính và gu tiêu dùng.

Vì sao hàng xa xỉ cần sản phẩm “kitsch”?

Sự ra đời của Royal Pop phản ánh sự thay đổi lớn trong ngành xa xỉ. Các thương hiệu cao cấp không thể chỉ dựa vào sản phẩm truyền thống, nhóm khách hàng trung thành và hình ảnh nghiêm cẩn. Họ phải liên tục tạo ra những khoảnh khắc gây chú ý để giữ thương hiệu trong dòng chảy văn hóa đại chúng.

Những sản phẩm kỳ quặc, màu mè, dễ lên hình và dễ gây tranh luận giúp thương hiệu tiếp cận nhóm khách hàng trẻ hơn. Với họ, chất lượng chế tác không phải lúc nào cũng là tiêu chí đầu tiên. Tính “ăn ảnh”, khả năng trở thành nội dung trên mạng xã hội và cảm giác sở hữu mảnh nhỏ của thương hiệu xa xỉ có thể quan trọng hơn.

Điều này giải thích vì sao sản phẩm như Royal Pop vẫn có khả năng bán tốt. Sản phẩm này không dành cho người muốn chiếc Royal Oak giá rẻ theo nghĩa truyền thống. Nó dành cho người muốn món phụ kiện có câu chuyện, có logo, có màu sắc gây chú ý và có thể khiến người khác hỏi: “Đó là gì vậy?”

Với Audemars Piguet, hợp tác cùng Swatch cũng là cách bước vào vùng văn hóa mà thương hiệu khó chạm tới nếu chỉ bán đồng hồ cao cấp. Với Swatch, đây là cơ hội tiếp tục khai thác công thức từng thành công với MoonSwatch, biến biểu tượng đắt đỏ thành sản phẩm đại chúng hơn, dễ tạo hàng chờ, dễ gây sốt, dễ xuất hiện trên mạng.

Cú bắt tay cho thấy sức mạnh của khan hiếm và chú ý

Royal Pop có thể là “nỗi thất vọng hoàng gia” với những người chờ đợi Royal Oak nhựa. Nhưng về mặt kinh doanh, cú bắt tay này vẫn cho thấy cơ chế vận hành quen thuộc của xa xỉ hiện đại, kỳ vọng, bí mật, rò rỉ, AI giả lập, xếp hàng, phản ứng dữ dội và cuối cùng là doanh số.

Trong thị trường mà sự chú ý là tài sản khan hiếm, sản phẩm bị tranh cãi đôi khi vẫn là sản phẩm thành công. Royal Pop không cần làm hài lòng toàn bộ giới sưu tầm đồng hồ, miễn là đủ lạ để trở thành chủ đề, đủ dễ mua để hút khách mới và đủ gắn với Audemars Piguet để biến chiếc đồng hồ đeo dây thành biểu tượng của thời trang xa xỉ thời mạng xã hội.

Vì vậy, Royal Pop không hẳn là cú trượt. Giá trị không chỉ nằm ở cơ khí, vật liệu hay di sản. Khả năng biến món đồ nhỏ, thậm chí gây cười, thành sự kiện văn hóa mới chính là giá trị cốt lõi.

shared via nytimes,

Sự trỗi dậy và suy tàn của liên minh Hanseatic

Từ những nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tránh cướp biển và thuế đường sông, Hansa trở thành liên minh thương mại có thể mặc cả với vua chúa, phong tỏa thành phố và thậm chí thắng chiến tranh. Tuy nhiên, chính mô hình dựa trên lợi ích chung cũng chứa sẵn điểm yếu: khi công nghệ, tuyến thương mại và lợi ích của các thành viên thay đổi, liên minh từng thống trị Bắc Âu bắt đầu tan rã.

Từ nhóm thương nhân tự vệ đến mạng lưới thương mại

Trong lịch sử các liên minh, liên minh Hanseatic là trường hợp đặc biệt: không phải quốc gia, không có lãnh thổ thống nhất, không có nguyên thủ và cũng không có bộ máy cưỡng chế mạnh. Song, gần 500 năm, liên minh đã điều phối hàng trăm thành phố và cộng đồng thương nhân, tạo nên mạng lưới thương mại đường dài đầu tiên của Bắc Âu.

Ban đầu, liên minh chỉ là các nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tự bảo vệ. Họ phải đối mặt với cướp biển trên biển Baltic, cướp đường sông, lãnh chúa thu phí tùy tiện và các tòa án địa phương thiên vị người bản xứ. Đi thành nhóm giúp họ có vũ trang, có người đại diện và có sức mặc cả.

Từ nhu cầu an toàn ấy, Hansa dần phát triển thành hệ thống thương mại xuyên biên giới, nối London, Bruges, Bergen và Novgorod với các cảng lớn ở Bắc Âu.

Khi thương mại Bắc Âu hồi sinh

Sự ra đời của Hansa gắn với bước ngoặt kinh tế thời Trung cổ. Khoảng thế kỷ 9, nhiều thế kỷ suy giảm sau Đế chế La Mã sụp đổ, châu Âu bắt đầu phục hồi từ. Khí hậu ấm hơn, kỹ thuật canh tác cải thiện, cày nặng, luân canh ba vụ và vòng cổ ngựa giúp năng suất nông nghiệp tăng.

Khi lương thực dư thừa, dân số tăng và tầng lớp thợ thủ công trở lại. Các thị trấn mọc lên, chợ cố định hình thành, hàng hóa địa phương bắt đầu được trao đổi xa hơn. Cùng lúc, công nghệ đóng tàu cải thiện. Tàu knarr của người Viking, sau này là tàu cog giúp chở nhiều hàng với ít thủy thủ hơn.

Tuy nhiên, thương mại đường dài khi đó vẫn đầy rủi ro. Sông Rhine có trạm thu phí dày đặc. Các “nam tước cướp bóc” dựng trạm thu bất hợp pháp. Trên đường bộ, đoàn hàng chậm chạp dễ bị cướp. Tại các thành phố, thương nhân ngoại quốc có thể bị đánh thuế nặng, bị bắt giữ hoặc bị tịch thu hàng.

Chính thế giới hỗn loạn khiến thương nhân cần liên minh.

London và quyền lực mặc cả của Hansa

Một trong những điểm quan trọng nhất của Hansa là London. Ban đầu, các nhóm thương nhân từ Cologne, Lübeck hay Dortmund theo đuổi lợi ích riêng. Tuy nhiên, chính quyền Anh dần coi họ như cộng đồng Đức thống nhất. Từ đó, “Hansa” với chữ H lớn bắt đầu hình thành.

Tại London, các thương nhân Đức được tập trung ở khu Steelyard bên bờ sông Thames. Họ bầu đại diện, thương lượng với chính quyền thành phố và triều đình, đồng thời bảo vệ đặc quyền thương mại của mình. Đổi lại việc gánh một số trách nhiệm như duy tu Bishopsgate, họ giành được quyền miễn một số loại thuế và được tự quản trong nhiều vấn đề.

Sức mạnh của Hansa nằm ở khả năng hành động tập thể. Khi vua Anh cần tiền cho chiến tranh, các thương nhân Hansa cho vay. Đổi lại, họ giành thêm đặc quyền, thậm chí từng được quyền thu thuế tại 15 cảng Anh cho đến khi khoản nợ được trả. Họ không có quân đội thường trực, nhưng có tiền, hàng hóa và khả năng làm tê liệt thương mại.

Từ thương nhân thành liên minh thành phố

Giữa thế kỷ 14, các thành phố Hansa nhận ra thương nhân tại các trạm thương mại lớn, hay kontor, có thể hành động quá cứng rắn và làm mất thị trường chung. Năm 1356, đại diện nhiều thành phố họp tại Lübeck trong kỳ Diet đầu tiên của Hanseatic League. Từ đây, Hansa không chỉ là mạng lưới thương nhân, mà trở thành liên minh thành phố.

Sức mạnh mới nhanh chóng được thử nghiệm tại Bruges. Khi chính quyền thành phố đánh thuế muối và ngũ cốc, Hansa tổ chức phong tỏa, rút thương nhân khỏi Flanders và trừng phạt những người phá hàng ngũ. Năm 1360, Bruges phải nhượng bộ. Hansa giành được bồi thường và quyền bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng.

Chiến thắng cho thấy nếu đoàn kết, các thành phố thương mại có thể buộc một trung tâm kinh tế lớn phải xuống nước.

Khi liên minh dám "đánh" vua

Thử thách lớn hơn đến từ Đan Mạch. Vua Waldemar IV tìm cách loại Hansa khỏi thị trường cá trích Skania và kiểm soát eo biển Đan Mạch, nút thắt giữa Bắc Hải và Baltic. Ban đầu, Hansa phong tỏa nhưng thất bại vì các thương nhân Hà Lan vẫn giao thương với Đan Mạch.

Sau thất bại quân sự năm 1362, liên minh tái tổ chức và tìm đồng minh. Năm 1367, đại hội của liên minh quyết định gây chiến. Năm 1368, dù nhiều thành phố chỉ đóng tiền hoặc thờ ơ, liên minh mở rộng cùng các quý tộc Đan Mạch nổi dậy đã đẩy Waldemar IV khỏi quyền lực.

Đây là đỉnh cao của Hansa: một liên minh thương mại không lãnh thổ nhưng có thể thắng vua châu Âu.

Sức mạnh cũng là điểm yếu

Về chính trị, Hansa là liên minh. Về kinh tế, đây giống nhóm độc quyền thương mại. Hansa không chỉ muốn tự do thương mại; mà còn muốn bảo vệ thương mại của riêng mình trước đối thủ. Khi đoàn kết, liên minh này rất đáng gờm. Tuy nhiên, giữ nhóm độc quyền thương mại cùng hướng là việc khó.

Các thành phố thành viên thường có lợi ích khác nhau. Thành phố nội địa không muốn góp quân cho chiến tranh trên biển. Vài thành phố hưởng lợi từ giao thương với đối thủ. Có nơi chứa chấp cướp biển từng tấn công chính thương nhân Hansa. Khi lợi ích riêng lớn hơn lợi ích chung, kỷ luật liên minh bắt đầu rạn.

Hansa có vũ khí để ngăn phản bội: tước đặc quyền thương mại. Tuy nhiên, biện pháp chỉ hiệu quả khi mọi thành viên còn thấy đặc quyền ấy đáng giữ.

Người Hà Lan và trật tự thương mại mới

Cuối thế kỷ 14, Hà Lan nổi lên như đối thủ nguy hiểm nhất. Họ phát triển kỹ thuật ướp cá rẻ hơn, đóng tàu chuyên dụng lớn hơn, vận chuyển hiệu quả hơn và bán vải rẻ hơn; đồng thời đi sâu vào các thị trấn nội địa, mua hàng trực tiếp từ nhà sản xuất, qua đó cắt bớt vai trò trung gian của thương nhân Hansa.

Vài thành phố Hansa, đặc biệt ở vùng Baltic, hưởng lợi từ thương mại với Hà Lan. Danzig trở nên phụ thuộc vào tàu Hà Lan đến mức đến năm 1475, gần 1/3 tàu cập cảng là tàu Hà Lan. Khi Lübeck muốn chống Hà Lan, không phải toàn bộ liên minh đều muốn theo.

Công nghệ và tuyến thương mại mới càng làm Hansa suy yếu. Bruges bị bồi lấp đường ra biển và mất vị thế vào tay Antwerp. Năm 1494, Ivan III đóng cửa thương điếm của Hansa tại Novgorod và bắt giữ các thương nhân còn lại. Năm 1492, việc tìm ra đường quanh Mũi Hảo Vọng và Tân Thế giới mở ra những hành lang thương mại mới, khiến hệ thống Baltic cũ kém quan trọng hơn.

Di sản của liên minh mong manh

Từ năm 1618, chiến tranh Ba Mươi Năm tàn phá nước Đức. Đại hỏa hoạn London năm 1666 thiêu rụi Steelyard. Năm 1669, đại hội Hansa họp lần cuối với rất ít thành phố tham dự. Liên minh chỉ tồn tại như cái bóng, trước khi chấm dứt về thực chất với ba thành phố Hamburg, Bremen và Lübeck.

Bài học của Hansa nằm ở sức mạnh và sự mong manh của liên minh. Khi lợi ích chung rõ ràng, các thành phố thương mại có thể mặc cả với vua, phong tỏa cả vùng và định hình luật chơi thương mại. Tuy nhiên, khi công nghệ thay đổi, đối thủ mới xuất hiện và lợi ích thành viên phân kỳ, truyền thống hay danh nghĩa chung không đủ giữ họ lại.

Hansa suy tàn, song thành quả vẫn còn đó: tuyến hàng hải an toàn hơn, thương mại ổn định hơn, luật thương mại tốt hơn và năng lực nhà nước phục vụ giao thương cao hơn. Liên minh có thể tan rã, nhưng di sản để lại tồn tại rất lâu.

shared via wip, 

Muốn tập thể dục đều hơn, cần bớt cầu toàn

Nhiều người không bỏ tập vì thiếu kỷ luật, mà vì mắc kẹt trong suy nghĩ “tập cho đủ hoặc không tập gì cả”. Khi buổi chạy 45’ biến thành 15’ và lớp gym không kịp giờ, họ chọn bỏ tập. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng chìa khóa để duy trì vận động không phải là ép mình cứng hơn, mà là học cách linh hoạt hơn.

Bẫy của buổi tập hoàn hảo

Buổi tối, bạn định chạy trước bữa ăn; email kéo dài, công việc chen vào, thời gian thu hẹp. Thay vì chạy ngắn hơn, bạn quyết định từ bỏ. Cảnh này quen thuộc với rất nhiều người.

Michelle Segar, nhà khoa học hành vi tại Đại học Michigan, gọi đây là “bẫy buổi tập hoàn hảo”. Tại nghiên cứu nhỏ gần đây, bà và các cộng sự nhận thấy khi không thể tập đúng như kế hoạch ban đầu, nhiều người chọn không làm gì cả.

Tư duy này không mới; thường xuất hiện trong nhiều lĩnh vực của đời sống: ăn kiêng, làm việc, học ngoại ngữ, tiết kiệm tiền. Tuy nhiên, trong tập thể dục, điều này đặc biệt nguy hiểm vì biến trở ngại nhỏ thành lý do để dừng hẳn.

Vấn đề không phải lúc nào cũng là lười biếng. Nhiều người thật sự muốn tập, song họ tự đặt tiêu chuẩn: phải đủ 45’, phải đúng bài, đúng phòng gym, phải ra mồ hôi thật nhiều, nếu không coi như vô ích.

Khi “không bào chữa” trở thành áp lực

Thông điệp phổ biến trong giới thể hình thường là “không lý do”, “không được bỏ cuộc”, “đã làm phải làm tới nơi tới chốn”. Vài thử thách còn yêu cầu nếu bỏ lỡ một buổi tập, người tham gia phải bắt đầu lại từ đầu.

Với người có nền tảng tốt, cách này có thể tạo động lực. Song, với người đang cố xây dựng thói quen vận động, điều này dễ phản tác dụng.

Theo Rick Richey, huấn luyện viên của National Academy of Sports Medicine tại New York, ngay cả khuyến nghị y tế tiêu chuẩn – người trưởng thành nên có ít nhất 150’ vận động aerobic và hai buổi tập sức mạnh mỗi tuần – cũng có thể khiến một số người nản lòng. Họ nhìn vào con số ấy rồi nghĩ: nếu mình không đạt nổi mức tối thiểu, vậy tập chút ít để làm gì?

Đây là điểm cần thay đổi. Tập thể dục không nên là bài kiểm tra đạt hay trượt mà nên là phổ rộng, nơi mọi mức vận động đều có giá trị.

Không hoàn hảo vẫn tốt hơn không làm gì

Segar khuyên mọi người chuyển từ tư duy “tất cả hoặc không gì cả” sang “tất cả hoặc một chút”. Nếu không thể tập đúng kế hoạch, hãy thực hiện phiên bản rút gọn của kế hoạch.

Không chạy được 45’, hãy đi bộ 15’; không đến phòng gym, hãy tập vài động tác dùng trọng lượng cơ thể ở nhà; không đủ sức hoàn thành bài tập nặng, hãy giãn cơ, leo cầu thang, nhảy theo bài nhạc hoặc đứng dậy đi quanh khu nhà.

Điều quan trọng là giữ mạch vận động, buổi tập ngắn không phá hỏng mục tiêu; ngược lại, giúp thói quen không bị đứt đoạn.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng những liều vận động nhỏ vẫn có lợi cho sức khỏe. Đi bộ nhẹ, giãn cơ, hoặc vài hiệp squat có thể hỗ trợ tim mạch, đường huyết, tinh thần và sức mạnh cơ bắp. Nếu mục tiêu là khỏe hơn và sống tốt hơn, mọi chuyển động đều được tính.

Hãy có kế hoạch dự phòng

Muốn linh hoạt, cần chuẩn bị trước. Edward Phillips, phó giáo sư y học phục hồi chức năng tại Harvard Medical School, gọi đây là lập kế hoạch ứng phó.

Thay vì chỉ viết trong lịch: “Tập gym lúc 6h”, hãy thêm phương án B: nếu không kịp tới gym, sẽ tập 15’ ở nhà; nếu không chạy được, sẽ đi bộ; nếu đến lớp muộn, vẫn đến và cho phép mình vào trễ 10’.

Segar gợi ý mỗi người nên có “thực đơn tập luyện” gồm nhiều lựa chọn khác nhau: bài 5’, 10’, 20’; bài nhẹ, bài vừa, bài nặng; bài trong nhà, ngoài trời, ở văn phòng hoặc khi đi công tác. Khi kế hoạch chính không thể thực hiện, bạn không phải quyết định lại từ đầu. Bạn chỉ cần chọn món khác trong thực đơn.

Điều này nghe đơn giản, nhưng rất quan trọng. Vì trong đời sống thực, trở ngại luôn xuất hiện: họp kéo dài, con ốm, trời mưa, mất ngủ, kẹt xe, deadline bất ngờ; thói quen chỉ tồn tại được khi nó đủ mềm để uốn theo thực tế.

Đừng để một buổi lỡ kéo thành nhiều tuần bỏ cuộc

Nhiều người nghỉ một ngày, rồi tự trách. Nghỉ vài ngày, họ thấy mình thất bại. Nghỉ vài tuần, họ nghĩ coi như hỏng hết và không quay lại nữa.

Richey cho rằng cần nhìn dài hạn hơn. Điều tạo ra sức khỏe không phải một tuần hoàn hảo, mà là khả năng quay lại sau những lần gián đoạn. Cuộc sống luôn xen vào kế hoạch. Điều quan trọng không phải là không bao giờ lỡ buổi nào, mà là biết trở lại.

Khi quay lại, đừng đặt mục tiêu quá lớn. Hãy bắt đầu bằng thứ nhỏ hơn hôm qua: đi bộ 10’, tập một hiệp chống đẩy, kéo giãn cơ trước khi ngủ. Thành công nhỏ giúp xây lại cảm giác kiểm soát, thay vì khiến việc tập luyện trở thành bản án.

Món quà cho chính mình

Điểm thay đổi lớn nhất nằm ở cách nhìn. Thay vì tập vì tội lỗi, vì sợ tăng cân, vì phải đạt đủ chỉ tiêu, hãy nghĩ tới cảm giác sau khi vận động: nhẹ người hơn, tỉnh táo hơn, bớt căng thẳng hơn, ngủ dễ hơn.

Theo Darlene Marshall, huấn luyện viên cá nhân và người nghiên cứu tâm lý học tích cực, hãy so sánh cảm giác sau khi làm việc nhỏ – nhảy trong phòng khách, đi bộ quanh khu nhà, tập vài động tác squat – với cảm giác sau khi không làm gì. Thường chỉ chút ít vận động cũng đủ tạo khác biệt.

Tập thể dục bền vững không cần lúc nào cũng đẹp, dài và đúng chuẩn mà cần khả thi. Cơ thể khỏe hơn không được xây bằng những buổi tập hoàn hảo hiếm hoi, mà bằng những lựa chọn nhỏ lặp lại nhiều lần.

Theo Phillips, mọi hoạt động thể chất đều là món quà bạn tặng cho chính mình và món quà không cần hoàn hảo mới có giá trị.

shared via nytimes,

The Met mở rộng bằng thương vụ sáp nhập Neue Galerie

Ronald S. Lauder, người sáng lập Neue Galerie, và Max Hollein, giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, cùng với kiệt tác của Gustav Klimt tại Neue Galerie, "Chân dung Adele Bloch-Bauer I," được biết đến với tên gọi Người phụ nữ trong vàng. Ảnh: Thomas Loof

Từ năm 2028, Neue Galerie New York – bảo tàng nổi tiếng với bộ sưu tập nghệ thuật Áo và Đức thế kỷ 20, đặc biệt là bức Woman in Gold của Gustav Klimt sẽ sáp nhập vào Metropolitan Museum of Art. Thương vụ không chỉ giúp The Met mở rộng không gian và bộ sưu tập, mà còn bảo đảm tương lai lâu dài cho một trong những bảo tàng nhỏ giàu cá tính nhất New York.

Cuộc sáp nhập hiếm trong thế giới bảo tàng

Năm 2028, sự kết hợp hiếm thấy của các thế lực văn hóa New York, Neue Galerie New York và bộ sưu tập nghệ thuật Áo – Đức thế kỷ 20 của bảo tàng sẽ sáp nhập vào Metropolitan Museum of Art.

Sau thương vụ, Neue Galerie được đổi tên thành Met Ronald S. Lauder Neue Galerie, thường gọi ngắn là Met Neue Galerie. Đây là bước mở rộng đáng chú ý của The Met, bảo tàng lớn nhất nước Mỹ, đồng thời là cách bảo tồn di sản mà tỷ phú Ronald S. Lauder xây dựng hơn hai thập niên qua.

Max Hollein, giám đốc kiêm CEO của The Met, gọi đây là một cơ hội lớn. Theo ông, thương vụ cho phép The Met không chỉ tiếp quản khối lượng tác phẩm nghệ thuật quan trọng, mà còn gìn giữ không gian có bản sắc, vẻ đẹp và tầm nhìn riêng.

Vì sao Ronald Lauder chọn The Met?

Năm 2001, Ronald S. Lauder, người thừa kế đế chế mỹ phẩm Estée Lauder, mở Neue Galerie. Ở tuổi 82, ông nói mục tiêu của thương vụ là bảo đảm bảo tàng vẫn giữ được tinh thần ban đầu sau khi ông không còn điều hành.

Lauder không muốn Neue Galerie bị hòa tan vào định chế lớn hơn đến mức mất cá tính. Ông được trấn an phần nào bởi mô hình The Cloisters, chi nhánh nghệ thuật Trung cổ của The Met, vốn vẫn duy trì được bản sắc độc lập dù thuộc hệ thống bảo tàng lớn.

Ông nói vui mình khó có thể sống tới 120 tuổi, nên cần chắc chắn rằng, dù điều gì xảy ra, Neue Galerie vẫn là Neue Galerie.

Để bảo đảm tương lai, Lauder và con gái Aerin Lauder Zinterhofer dự kiến đóng góp khoản lớn vào quỹ bảo trợ dài hạn cho Neue Galerie, ước tính khoảng 200 triệu USD. Khoản tiền này sẽ được dùng cho việc chăm sóc, bảo tồn và vận hành lâu dài bảo tàng.

Những tác phẩm lớn được đưa vào bộ sưu tập chung

Cùng với thương vụ, gia đình Lauder cũng cam kết tặng 13 bức tranh Áo và Đức từ bộ sưu tập cá nhân cho hai định chế sau sáp nhập. Danh sách gồm nhiều tên tuổi lớn của nghệ thuật hiện đại châu Âu.

Trong đó có Die Tänzerin (The Dancer) của Gustav Klimt, khoảng năm 1916 – 1918; Die Russische Tänzerin Mela (The Russian Dancer Mela) của Ernst Ludwig Kirchner; Galleria Umberto của Max Beckmann; cùng các tác phẩm của Otto Dix, George Grosz, Franz Marc và Klimt.

Với The Met, đây là sự bổ sung quan trọng. Hollein thừa nhận bộ sưu tập của The Met hiện chưa thật mạnh ở mảng Vienna khoảng năm 1900 và Berlin thập niên 1920 – những trung tâm lớn của phong trào tiên phong châu Âu. Vì vậy, Neue Galerie, lấp vào khoảng trống đáng kể trong bản đồ nghệ thuật của bảo tàng.

Woman in Gold sẽ ở lại Neue Galerie

Tâm điểm của Neue Galerie là bức Portrait of Adele Bloch-Bauer I của Gustav Klimt, thường được gọi là Woman in Gold. Năm 2006, Lauder mua bức tranh này với giá 135 triệu USD, sau một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về nghệ thuật bị Đức Quốc xã tước đoạt và được hoàn trả.

Khi được hỏi liệu The Met có thể mượn các tác phẩm từ Neue Galerie để trưng bày tại tòa nhà chính trên Fifth Avenue hay không, Lauder nói điều đó có thể xảy ra với triển lãm, nhưng không phải với một số tác phẩm nhất định.

Riêng Adele Bloch-Bauer sẽ ở lại nơi hiện tại. Lauder gọi bức tranh là “Mona Lisa của chúng tôi”. Câu nói ấy cho thấy điều kiện cốt lõi của thương vụ: The Met có thể mở rộng quyền quản lý, song Neue Galerie vẫn phải giữ linh hồn riêng.

Bảo tàng nhỏ với cá tính lớn

Neue Galerie nằm tại góc đường 86 và Fifth Avenue, chỉ cách The Met một đoạn ngắn. Tòa nhà là biệt thự Beaux-Arts xây năm 1914, do Carrère & Hastings thiết kế, sau đó được kiến trúc sư Annabelle Selldorf cải tạo.

Năm 1994, Lauder và nhà buôn nghệ thuật Serge Sabarsky mua tòa nhà với mong muốn tạo ra bảo tàng thân mật, gần với tinh thần Morgan Library hoặc Frick Collection. Kết quả là không gian nhỏ, sang trọng, nơi người xem không chỉ nhìn tranh mà còn bước vào một thế giới văn hóa Vienna và Berlin đầu thế kỷ 20.

Hollein ví tòa nhà này như một trong những “period room” của The Met – kiểu không gian giúp người xem du hành về thời đại khác. Đây cũng là lý do The Met không chỉ tiếp nhận tác phẩm, mà tiếp nhận cả một trải nghiệm bảo tàng hoàn chỉnh.

Café Sabarsky và sức hút ngoài phòng tranh

Neue Galerie không chỉ nổi tiếng với Klimt, Schiele hay Beckmann. Với nhiều người New York, bảo tàng còn gắn với Café Sabarsky, nơi có Wiener schnitzel, Sacher torte, cà phê Vienna và những chiếc bàn mặt đá cẩm thạch nhập từ Áo.

Lauder nói nhiều người tới xem triển lãm rồi xuống Café Sabarsky uống cà phê. Ông nhắc lại câu nói của Serge Sabarsky: nếu không có cà phê ngon, không thể có một bảo tàng tốt.

Điều quan trọng với khách quen là Café Sabarsky sẽ được giữ nguyên. Từ ngày 27/5, Neue Galerie sẽ đóng cửa để cải tạo hạ tầng theo kế hoạch, sau đó mở lại vào mùa thu với triển lãm kỷ niệm 25 năm.

The Met được gì từ thương vụ?

Với The Met, thương vụ này bổ sung cả ba thứ: không gian, bộ sưu tập và uy tín. Bảo tàng có thêm một địa điểm trên Fifth Avenue, một bộ sưu tập mạnh về nghệ thuật Áo – Đức thế kỷ 20 và mối liên hệ sâu hơn với gia đình Lauder.

Ronald Lauder vốn là nhân vật có ảnh hưởng lâu năm trong giới bảo tàng New York. Ông là ủy viên lâu năm của Museum of Modern Art, nhưng cũng có quan hệ ngày càng sâu với The Met. Năm 2020, ông tặng The Met 91 hiện vật vũ khí và áo giáp, khiến khu trưng bày Arms and Armor được đặt theo tên ông. Trước đó, năm 2013, anh trai ông, Leonard A. Lauder, tặng The Met bộ sưu tập Lập thể trị giá hơn 1 tỷ USD.

Lauder khẳng định tình cảm của ông với MoMA không thay đổi. Tuy nhiên, lựa chọn sáp nhập Neue Galerie vào The Met cho thấy bảo tàng đang trở thành nơi tiếp nhận nhiều di sản nghệ thuật lớn của gia đình Lauder.

Bảo tồn bản sắc trong định chế khổng lồ

Câu hỏi còn lại là Neue Galerie sẽ được vận hành ra sao sau sáp nhập. Hollein nói cơ cấu hoạt động và việc ai phụ trách phần nào sẽ được bàn trong vài tháng tới. Tương lai của Renée Price, giám đốc sáng lập Neue Galerie, hiện cũng chưa rõ.

Price mô tả thương vụ này như một sự cộng tác. Bà ví Neue Galerie như một nhóm nhạc thính phòng, còn The Met là một dàn nhạc lớn có cả hợp xướng. Hai bên, theo bà, có thể cùng tạo nên âm nhạc.

Đây có lẽ cũng là hình ảnh phù hợp nhất cho thương vụ này. The Met có quy mô, nguồn lực và tầm vóc toàn cầu. Neue Galerie có sự thân mật, cá tính và độ tinh tuyển của một bảo tàng nhỏ. Nếu cuộc sáp nhập giữ được cân bằng ấy, New York sẽ không mất đi một “hộp trang sức” văn hóa, mà có thêm cách để bảo vệ nó lâu dài.

shared via nytimes,